Yurt Dışına Çıkış Yasağı ve Uluslararası Çocuğun Kaçırılması Davaları

Boşanma süreci veya evlilik dışı ayrılıklar zaten yeterince yıpratıcıyken, işin içine bir de "Acaba eski eşim çocuğumu alıp yurt dışına kaçar mı?" korkusu girdiğinde durum içinden çıkılmaz bir hal alabilir. Özellikle eşlerden birinin yabancı uyruklu olması, çifte vatandaşlığının bulunması veya yurt dışında bir hayat kurma planı olması, diğer ebeveynde derin bir endişe yaratır. Çocuğunuzun bir gün aniden, sizin rızanız olmadan sınır ötesine götürülmesi ve onu bir daha görememe ihtimali, bir anne veya babanın yaşayabileceği en büyük kabuslardan biridir.

Eğer şu an bu satırları okuyorsanız, muhtemelen ya çocuğunuzun yurt dışına kaçırılma riskiyle karşı karşıyasınız ya da ne yazık ki bu acı olayı şu an tecrübe ediyorsunuz. Endişelenmeyin; hukuk sistemimiz ve uluslararası anlaşmalar bu konuda sandığınızdan çok daha kapsamlı koruma mekanizmaları sunuyor.

Bu makalede, bir avukat olarak size bu karmaşık hukuki süreci en anlaşılır, en sade haliyle anlatacağım. Çocuğunuza yurt dışına çıkış yasağının nasıl konulacağından, eğer çocuğunuz çoktan kaçırıldıysa onu geri getirmek için hangi uluslararası yollara başvurabileceğinize kadar aklınızdaki tüm soruların cevaplarını bulacaksınız.

İçindekiler

1. Çocuğumun Yurt Dışına Kaçırılmasını Nasıl Engellerim?

2. Çocuğa Yurt Dışına Çıkış Yasağı Nasıl Konulur?

3. Eski Eşim Çocuğumu Yurt Dışına Kaçırdı, Ne Yapmalıyım?

4. Uluslararası Çocuğun İadesi Davası Ne Kadar Sürer?

5. Hangi Durumlarda Çocuğun İadesi Reddedilebilir?

6. Sonuç

Çocuğumun Yurt Dışına Kaçırılmasını Nasıl Engellerim?

Çocuğunuzun rızanız dışında yurt dışına çıkarılmasını engellemenin en kesin ve hukuki yolu, mahkeme kararıyla çocuk hakkında yurt dışına çıkış yasağı (tahdit) kararı aldırmaktır.

Türk Medeni Kanunu'na (TMK md. 336) göre, evlilik devam ettiği sürece anne ve baba velayet hakkını birlikte kullanır. Bu durumda çocuğun pasaport işlemleri ve yurt dışına çıkışı için her iki ebeveynin de muvafakati (izni) gerekir. Ancak boşanma davası açıldığında veya velayet tek bir ebeveyne verildiğinde işler değişir. Kötü niyetli bir ebeveyn, sahte belgelerle veya sınırlarımızdaki bazı yasa dışı/istisnai boşlukları kullanarak çocuğu yurt dışına çıkarabilir.

Bunu engellemek için doğrudan mahkemeden ihtiyati tedbir talebinde bulunmalısınız. Mahkeme bu kararı verdiğinde, karar anında Emniyet Genel Müdürlüğü'nün sistemine ve hudut kapılarına (havaalanları, sınır kapıları) işlenir. Çocuğun pasaportu olsa bile, sınır polisinin ekranında bu yasak çıkacağı için çocuğun ülkeden çıkışına kesinlikle izin verilmez.

Gerçek hayat örneği: Türk vatandaşı Ayşe Hanım ile Alman vatandaşı Hans, boşanma aşamasındadır. Hans'ın çocuğu alıp Almanya'ya temelli dönme ihtimali vardır. Ayşe Hanım'ın avukatı aracılığıyla mahkemeden aldıracağı bir "yurt dışına çıkış yasağı" tedbiri, çocuğun havaalanından uçağa binmesini engelleyecek yegane hukuki kalkandır.

Çocuğa Yurt Dışına Çıkış Yasağı Nasıl Konulur?

Çocuğa yurt dışına çıkış yasağı konulması işlemi, duruma göre Aile Mahkemesi'ne yapılacak bir başvuru ile gerçekleşir. Sürecin nasıl işleyeceği, boşanma davasının durumuna göre ikiye ayrılır.

Boşanma Davası Devam Ederken

Eğer hali hazırda açılmış bir boşanma davanız varsa, hakim TMK md. 169 gereğince davanın devamı süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re'sen (kendiliğinden) almak zorundadır. Davanıza bakan mahkemeye sunacağınız bir dilekçe ile "kaçırılma şüphesi" olduğunu belirterek çocuğa yurt dışına çıkış yasağı konulmasını talep edebilirsiniz. Hakim, haklı bir şüphe görürse 1-2 gün içinde, bazen duruşma bile yapmadan bu ihtiyati tedbir kararını verebilir.

Boşanma Davası Bittikten Sonra

Eğer boşandıysanız ve velayet size verildiyse, kural olarak diğer eş sizin izniniz olmadan çocuğu yurt dışına çıkaramaz. Ancak velayet karşı taraftaysa veya ortak velayet varsa ve çocuğun kaçırılacağından şüpheleniyorsanız, Aile Mahkemesi'nde "Velayetin Değiştirilmesi" veya bağımsız bir "Tedbir" davası açarak yine çocuğun yurt dışına çıkışının yasaklanmasını talep edebilirsiniz.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Yargıtay kararlarına göre, velayeti elinde bulunduran ebeveynin seyahat özgürlüğü anayasal bir haktır. Sırf diğer ebeveyn istiyor diye, somut bir "kaçırma tehlikesi" ispatlanmadan çocuğa süresiz yurt dışına çıkış yasağı konulamaz. Bu nedenle talebinizde inandırıcı deliller (yurt dışından alınmış tek yön bilet, eşyaların toplanması, yurt dışında okul kaydı vb.) sunmanız şarttır.

Eski Eşim Çocuğumu Yurt Dışına Kaçırdı, Ne Yapmalıyım?

Eğer en kötü senaryo gerçekleştiyse ve çocuğunuz rızanız dışında başka bir ülkeye götürüldüyse, artık devreye uluslararası hukuk girmektedir. Çocuğunuzun götürüldüğü ülke 1980 Lahey Sözleşmesi'ne (Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Sözleşme) taraf ise, çocuğunuzu geri almanız hukuken mümkündür. Bugün dünyada aralarında ABD, Almanya, İngiltere ve Fransa'nın da bulunduğu 100'den fazla ülke bu sözleşmeye taraftır.

Türkiye'de bu süreci 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Kanun düzenler. Yapmanız gerekenler sırasıyla şunlardır:

1. Derhal Harekete Geçin: Çocuğun kaçırıldığını öğrendiğiniz an zaman aleyhinize işler.

2. Cumhuriyet Başsavcılığına veya Adalet Bakanlığına Başvurun: Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü, Türkiye'deki "Merkezi Makam"dır. Yaşadığınız yerdeki Cumhuriyet Başsavcılığı aracılığıyla iade başvuru dosyanızı Adalet Bakanlığı'na iletmelisiniz.

3. Belgeleri Hazırlayın: Nüfus kayıt örneği, çocuğun fotoğrafları, kaçırıldığına dair deliller, mahkeme/velayet kararları ve çocuğun yurt dışında bulunabileceği adres bilgilerini dosyaya eklemelisiniz.

Merkezi Makam, çocuğun götürüldüğü ülkenin Merkezi Makamı ile iletişime geçer. Götürülen ülkede çocuğun yer tespiti yapılır ve çocuğu kaçıran ebeveyne "çocuğu gönüllü iade etmesi" için süre verilir. Eğer etmezse, o ülkenin mahkemelerinde derhal çocuğun iadesi davası açılır.

Ayrıca, çocuğu kaçırmak Türk Ceza Kanunu kapsamında da suçtur. TCK md. 234 (Çocuğun Kaçırılması ve Alıkonulması) kapsamında eşiniz hakkında suç duyurusunda bulunabilirsiniz. Bu suçun cezası 3 aydan 1 yıla kadar hapis cezasıdır, cebir veya tehdit varsa bu ceza 1 kat artırılır.

Uluslararası Çocuğun İadesi Davası Ne Kadar Sürer?

Lahey Sözleşmesi'nin temel amacı, çocuğun mutat meskenine (sürekli yaşadığı yere) en hızlı şekilde iade edilmesidir. Sözleşme, taraf devletlerin mahkemelerine "ivedi" (çok hızlı) hareket etme yükümlülüğü yükler.

Sözleşmenin 11. maddesine göre, başvuru tarihinden itibaren 6 hafta içinde karar verilmesi hedeflenir. Eğer mahkeme 6 hafta içinde karar vermezse, Merkezi Makam gecikmenin nedenlerini sorma hakkına sahiptir.

Ancak pratikte, tebligat süreleri, taraf ülkelerin hukuk sistemleri ve olası temyiz (itiraz) aşamaları düşünüldüğünde bu süre biraz daha uzayabilmektedir. Ortalama olarak, çocuğun iadesi davaları genellikle 3 ila 6 ay içerisinde sonuçlanmaktadır. Türk mahkemelerinde (eğer çocuk Türkiye'ye kaçırıldıysa) bu davalara bakmakla görevli mahkemeler Adalet Bakanlığı tarafından özel olarak yetkilendirilmiş belirli Aile Mahkemeleridir ve bu davalar "basit yargılama usulü" ile hızla görülür.

Hangi Durumlarda Çocuğun İadesi Reddedilebilir?

Lahey Sözleşmesi kural olarak çocuğun derhal iadesini emretse de, Sözleşme'nin 13. maddesinde bazı istisnai durumlarda iade talebinin reddedilebileceği düzenlenmiştir. Karşı taraf (çocuğu kaçıran ebeveyn) genellikle bu savunmaları kullanacaktır. Çocuğun iadesinin reddedilebileceği başlıca durumlar şunlardır:

1 Yıllık Sürenin Geçmesi ve Çocuğun Yeni Ortamına Uyum Sağlaması

Çocuğun kaçırılma tarihinden itibaren 1 yıl geçtikten sonra başvuru yapılmışsa ve mahkeme çocuğun yeni çevresine, okuluna, arkadaşlarına tamamen uyum sağladığına (entegre olduğuna) kanaat getirirse iade talebini reddedebilir. Bu nedenle kaçırılma olayında 1 yıllık süre dolmadan başvuru yapmak hayati derecede önemlidir.

Çocuğun Fiziki veya Psikolojik Ciddi Risk Altında Olması

Eğer çocuğun iade edileceği ülkede (yani sizin yanınızda) şiddet, savaş, istismar gibi onu fiziki veya psikolojik olarak ciddi bir tehlikeye sokacak bir durum varsa iade reddedilebilir. Ancak Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre bu "risk", basit bir uyum sorunu veya ekonomik sıkıntı değil, katlanılamaz derecede ağır bir tehlike (örneğin ebeveynin çocuğa cinsel istismarı veya ağır şiddet uygulaması) olmalıdır.

Çocuğun İtirazı (Çocuğun Görüşü)

Eğer çocuk, iade edilmek istemediğini belirtirse mahkeme bunu dikkate alabilir. Ancak burada çocuğun yaşı ve olgunluğu kritik rol oynar. Genellikle idrak çağında olan (10-12 yaş ve üzeri) çocukların beyanlarına itibar edilir. Ancak mahkeme, çocuğun bu itirazının onu kaçıran ebeveynin baskısı veya manipülasyonu sonucu (Ebeveyne Yabancılaşma Sendromu) olup olmadığını bir pedagog eşliğinde titizlikle araştırır.

Sonuç

Çocuğunuzun yurt dışına kaçırılma riski veya hali hazırda kaçırılmış olması, paniğe kapılmanıza ve çaresiz hissetmenize neden olabilir. Ancak yukarıda detaylıca açıkladığımız üzere, gerek Türk hukuku (TMK, TCK) gerekse uluslararası hukuk (1980 Lahey Sözleşmesi) bu konuda oldukça net ve hızlı işleyen koruma mekanizmalarına sahiptir.

Eğer böyle bir risk seziyorsanız, "bekleyip göreyim" demek yerine derhal Aile Mahkemesinden yurt dışına çıkış yasağı (ihtiyati tedbir) aldırmalısınız. Eğer çocuğunuz çoktan sınır ötesine çıkarıldıysa, zaman kaybetmeden Adalet Bakanlığı aracılığıyla iade sürecini başlatmalısınız; unutmayın, özellikle 1 yıllık hak düşürücü süreyi kaçırmamak davanın seyri için hayati önem taşır.

Bu tür davalar, hem uluslararası sözleşmelerin hem de iç hukukun aynı anda, hatasız ve hızlı bir şekilde işletilmesini gerektiren son derece teknik süreçlerdir. Bu nedenle, geri dönüşü olmayan hatalar yapmamak ve çocuğunuza en kısa sürede kavuşmak için, süreci mutlaka "Uluslararası Aile Hukuku" ve "Çocuk İadesi Davaları" konusunda uzman bir avukat ile birlikte yürütmenizi şiddetle tavsiye ederim. Hukuk sizin ve çocuğunuzun yanındadır; yeter ki doğru adımları, doğru zamanda atın.