Akıl Hastalığının Ceza Ehliyetine Etkisi

Hayatta bazen en beklemediğimiz, en zorlu durumlarla karşılaşabiliriz. Ailenizden biri, sevdiğiniz bir yakınınız ya da tanıdığınız bir kişi suça karışmış olabilir. Ancak bu kişinin yıllardır mücadele ettiği psikolojik sorunları, şizofreni teşhisi veya ciddi bir akıl hastalığı varsa, kafanızda haklı olarak büyük bir soru işareti oluşur: "Benim yakınım ne yaptığının farkında bile değil, yine de diğer insanlar gibi aynı cezayı mı alacak?"

İnsanlar internette bu konuyu araştırırken genellikle büyük bir çaresizlik ve endişe içindedirler. Çoğu kişi, hasta bir insanın cezaevine girip orada daha da kötüleşeceğinden korkar. Öte yandan, bir suçun mağduru olan kişiler de "Fail akıl hastasıyım deyip elini kolunu sallayarak gezecek mi?" endişesini taşır. İşte bu makalede, kulaktan dolma bilgileri bir kenara bırakıp, Türk Ceza Hukuku sisteminin bu hassas dengeyi nasıl kurduğunu konuşacağız.

Sizlere hukuki terimlere boğmadan, sanki karşılıklı kahve içip dertleşiyormuşuz gibi, ama bir o kadar da kanunlara ve Yargıtay kararlarına dayanan net bilgiler vereceğim. Ceza ehliyeti nedir, akıl hastası raporu nasıl alınır, bu kişiler hapse mi girer yoksa hastaneye mi yatar gibi en çok merak ettiğiniz soruların cevaplarını bu yazıda bulacaksınız.

İçindekiler

1. Akıl Hastası Olan Biri Suç İşlerse Ceza Alır mı?

2. Türk Ceza Kanunu'nda Akıl Hastalığı ve Ceza Ehliyeti Nasıl Düzenlenir?

3. Bir Şüphelinin Akıl Hastası Olduğuna Kim, Nasıl Karar Verir?

4. Akıl Hastalarına Ceza Verilmezse Ne Olur? Doğrudan Serbest mi Bırakılırlar?

5. Alkol, Uyuşturucu veya İlaç Etkisi Ceza Ehliyetini Ortadan Kaldırır mı?

6. Sonuç

Akıl Hastası Olan Biri Suç İşlerse Ceza Alır mı?

Bu soruya vereceğimiz ilk ve en net cevap şudur: Hukukumuz, ne yaptığını bilmeyen, davranışlarını yönlendirme yeteneği olmayan birine ceza vermez. Çünkü ceza hukukunun temelinde kusur ilkesi yatar. Bir insana ceza verilebilmesi için o kişinin en az 18 yaşını doldurmuş normal bir birey olarak, işlediği fiilin kötü bir şey olduğunu algılayabilmesi ve "bunu yapmamalıyım" diyerek kendini frenleyebilmesi gerekir. Biz buna hukukta ceza ehliyeti (kusur yeteneği) diyoruz.

Eğer kişi akıl hastasıysa, bu yetenekleri ya tamamen kaybolmuştur ya da ciddi şekilde azalmıştır. Gerçek hayattan bir örnek verelim: Şizofreni hastası olan ve gaipten sesler duyan bir kişi, yolda yürüyen hiç tanımadığı birine kendisine saldıracağı sanrısıyla zarar verirse, bu kişinin normal bir suçlu gibi yargılanması adalete ve vicdana sığmaz.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken en önemli şey, her psikolojik sorunun ceza ehliyetini ortadan kaldırmadığıdır. Hafif bir depresyon veya anksiyete bozukluğu kişiyi cezadan kurtarmaz. Kişinin hastalığının, işlediği spesifik suçla doğrudan bağlantılı olması ve o anki şuurunu etkilemiş olması şarttır.

Türk Ceza Kanunu'nda Akıl Hastalığı ve Ceza Ehliyeti Nasıl Düzenlenir?

Kanun koyucu, akıl hastalıklarını tek bir torbaya koymamış, hastalığın ağırlığına göre iki farklı kategori yaratmıştır. Bu durum, TCK md. 32'de açıkça düzenlenmiştir.

Tam Akıl Hastalığı Durumu

Eğer kişinin hastalığı o kadar ağırsa ki, işlediği fiilin hukuki anlamını (bunun bir suç olduğunu) hiç kavrayamıyor veya davranışlarını yönlendirme yeteneği tamamen ortadan kalkmışsa, burada TCK md. 32/1 devreye girer.

• Sonuç: Bu kişilere ceza verilmez. Ağır şizofreni, ileri derece bipolar bozukluk (mani dönemi), paranoya gibi durumlar genelde bu kapsama girer. Ancak bu, "serbest kalacakları" anlamına gelmez (Buna 4. bölümde detaylıca değineceğiz).

Kısmi Akıl Hastalığı (Akıl Zayıflığı) Durumu

Bazı durumlarda kişi tamamen şuursuz değildir. Suç işlediğinin farkındadır ama hastalığı nedeniyle iradesine hakim olması, kendini tutması normal bir insana göre çok daha zordur. Bu da TCK md. 32/2 kapsamında değerlendirilir.

• Sonuç: Bu kişilere ceza verilir ancak ciddi indirimler yapılır. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine 25 yıl, müebbet hapis cezası yerine 20 yıl hapis verilir. Diğer süreli cezalarda ise verilecek ceza 1/6'sından 1/3'üne kadar indirilebilir.

Bir Şüphelinin Akıl Hastası Olduğuna Kim, Nasıl Karar Verir?

"Benim babamın %80 engelli raporu var, ceza almaz değil mi?" diyen müvekkillerimle çok sık karşılaşıyorum. Şunu çok net belirtmeliyim: Hastanelerden alınan normal sağlık kurulları raporları veya engellilik raporları ceza davalarında doğrudan geçerli değildir.

Hakim veya savcı tıp doktoru olmadığı için sanığın akıl hastası olup olmadığına kendi başına karar veremez. Yargıtay kararları bu konuda çok katıdır. Yargıtay der ki; dava dosyasında sanığın akıl sağlığından şüphe edilmesini gerektiren ufacık bir emare varsa (örneğin daha önce psikiyatri kliniğinde yatmışsa veya duruşmada çok tuhaf davranıyorsa), mahkeme mutlaka uzman raporu aldırmak zorundadır. Aksi takdirde verilen karar kesin bozma nedeni sayılır.

Süreç şöyle işler:

1. Sanık, tam teşekküllü bir devlet hastanesine veya doğrudan Adli Tıp Kurumu (ATK)'na sevk edilir.

2. Gerektiğinde sanık, CMK md. 74 gereğince resmi bir sağlık kurumunda gözlem altına alınma (müşahade) işlemine tabi tutulur.

3. Gözlem süresi en fazla 3 haftadır. Ancak uzmanların talebiyle bu süre uzatılabilir, fakat toplam süre hiçbir şekilde 3 ayı geçemez.

4. Sonuçta Adli Tıp Kurumu, sanığın o suçu işlediği anki psikolojik durumunu değerlendirir ve mahkemeye bağlayıcı bir rapor sunar.

Akıl Hastalarına Ceza Verilmezse Ne Olur? Doğrudan Serbest mi Bırakılırlar?

Halk arasında en büyük yanlış anlaşılma buradadır. Akıl hastası bir kişinin hapse girmeyecek olması, onun elini kolunu sallayarak sokağa döneceği anlamına gelmez. Hukuk sistemi, hem hastayı tedavi etmek hem de toplumu korumak zorundadır.

TCK md. 32/1 gereği ceza ehliyeti olmayan (tam akıl hastası) kişilere, TCK md. 57 uyarınca güvenlik tedbiri uygulanır. Bu tedbir şudur: Kişi, yüksek güvenlikli bir psikiyatri hastanesinde koruma ve tedavi altına alınır.

• Ne Kadar Süre Yatar? Bunun belli bir süresi yoktur. "1 yıl yatar çıkar" diyemeyiz. Kişi, toplum için tehlikeliliğinin ortadan kalktığına veya önemli ölçüde azaldığına dair sağlık kurulu raporu verilene kadar hastanede kalır. Bu süre bazen işlediği suçun hapis cezasından bile uzun sürebilir.

• Eğer kişi taburcu edilirse, 5 yıl boyunca tıbbi kontrol ve denetim altında tutulur. Yani devlet hastanın peşini bırakmaz.

Alkol, Uyuşturucu veya İlaç Etkisi Ceza Ehliyetini Ortadan Kaldırır mı?

Bu çok kritik bir ayrımı barındıran bir konudur. TCK md. 34, geçici nedenleri ve alkol/uyuşturucu etkisini düzenler. Burada "iradi" ve "iradi olmayan" şeklinde çok önemli bir ayrım vardır.

• İradi (Kendi isteğiyle) Alınması: Bir kişi cesaret toplamak için bilerek alkol alır veya uyuşturucu kullanır ve gidip birini yaralarsa (TCK md. 86 kasten yaralama), "Sarhoştum, hatırlamıyorum, ceza ehliyetim yoktu" diyemez. Hukuk bunu kesinlikle kabul etmez. Kişi tam ceza ehliyetine sahiptir ve hiçbir indirim almadan cezalandırılır.

• İradi Olmayan (Zorla veya Kazara) Alınması: Diyelim ki birinin içkisine haberi olmadan gizlice uyuşturucu damlatıldı. Ya da kişi, doktorun verdiği yasal bir ilacı kullandı ama ilacın prospektüsünde yazmayan çok nadir ve ağır bir halüsinasyon yan etkisi ortaya çıktı. İşte bu durumda kişinin kusuru olmadığı için, tıpkı akıl hastalığında olduğu gibi ceza ehliyeti etkilenmiş sayılır ve duruma göre ceza verilmez.

Sonuç

Akıl hastalığı ve ceza ehliyeti konusu, bir insanın özgürlüğünü ve bir ailenin geleceğini derinden etkileyen son derece teknik bir hukuki meseledir. Ne yazık ki kolluk aşamasında (karakolda) veya savcılık ifadelerinde bu tür hastalıklar bazen gözden kaçabilmekte, şüpheli normal bir birey gibi cezaevine gönderilebilmektedir.

Eğer sizin veya bir yakınınızın psikolojik geçmişi, teşhis edilmiş bir akıl hastalığı varsa ve bir ceza soruşturmasına dahil olduysanız; yapacağınız ilk iş paniklemek değil, süreci hukuka uygun yönetmektir. Raporların dosyaya zamanında sunulması, Adli Tıp Kurumu sevklerinin doğru talep edilmesi ve gözlem altına alınma kararlarının titizlikle takip edilmesi gerekir.

Bu süreçte hak kaybına uğramamak, telafisi imkansız zararların önüne geçmek ve yakınınızın hapis cezası yerine ihtiyacı olan tıbbi tedaviye ulaşmasını sağlamak için mutlaka alanında uzman bir ceza avukatı ile çalışmanızı tavsiye ederim. Hukuk, durumu doğru anlatanı ve hakkını doğru arayanı korur.