İş Kazalarında İşverenin Cezai Sorumluluğu

İş yerinde yaşanan bir kaza, şüphesiz hem işçi ve ailesi hem de işveren için hayatın en zor anlarından biridir. Hastane koridorlarında beklenen o gergin saatler, tutulan tutanaklar, ifade süreçleri derken herkesin aklında aynı sorular yankılanır. Bir işçi olarak kaza geçirdiyseniz veya yakınınızı kaybettiyseniz, "Bunun sorumlusu cezasını çekecek mi?" diye düşünürsünüz. Eğer bir işverenseniz, "Acaba hapse girer miyim, şirketim ne olacak?" korkusunu iliklerinize kadar hissedersiniz.

İnternette bu konuyu aratmanızın sebebini çok iyi biliyorum; çünkü ortada büyük bir bilgi kirliliği var. Sadece tazminat davaları ile ceza davaları birbirine karıştırılıyor, kulaktan dolma bilgilerle insanlar paniğe sürükleniyor. Bir avukat olarak size şunu söyleyebilirim: İş kazalarında süreç, televizyonlarda gördüğünüzden veya komşunuzdan duyduğunuzdan çok daha teknik ve detaya dayalı işler.

Bu makalede, iş kazası yaşandıktan sonra işvereni bekleyen cezai süreci, hangi durumlarda hapis cezası çıkabileceğini, kusur oranlarının etkisini ve hapis cezasının paraya çevrilip çevrilemeyeceğini en anlaşılır haliyle, sanki karşılıklı kahve içiyormuşuz gibi size anlatacağım. Hukuki haklarınızı ve risklerinizi bilmek, bu zorlu süreci en az zararla atlatmanızın ilk adımıdır.

İçindekiler

1. İş Kazası Tam Olarak Nedir ve Hangi Durumlar Bu Kapsama Girer?

2. İş Kazası Sonucu İşverenin Cezai Sorumluluğu Nasıl Doğar?

3. İşçinin Yaralanması Durumunda İşverene Hangi Ceza Verilir?

4. İşçinin Vefat Etmesi (Ölüm) Durumunda İşverenin Hapis Cezası Ne Kadardır?

5. Kusur Oranı (Bilirkişi Raporu) İşverenin Cezasın Nasıl Etkiler?

6. İş Kazası Sonrası Hapis Cezası Paraya Çevrilir mi veya Ertelenir mi?

7. Alt İşveren (Taşeron) İşçisinin Kazasında Asıl İşverenin Sorumluluğu Var mıdır?

İş Kazası Tam Olarak Nedir ve Hangi Durumlar Bu Kapsama Girer?

Cezai sorumluluktan bahsedebilmemiz için öncelikle ortada hukuken bir "iş kazası" olmalıdır. Hangi durumların iş kazası sayılacağı 5510 sayılı Kanun md. 13'te açıkça belirtilmiştir. Sadece fabrika içinde makineye elini kaptırmak iş kazası değildir.

Kanuna göre; işçi işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen bir iş nedeniyle, işveren tarafından tahsis edilen bir araçla işe gidiş-geliş yaparken (servis kazaları) veya işveren tarafından başka bir yere gönderildiğinde asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda yaşanan her türlü kaza iş kazasıdır.

Gerçek Hayat Örneği: İşçiniz, şirket aracıyla bankaya şirketin bir ödemesini yapmaya giderken trafik kazası geçirirse, bu bir iş kazasıdır. Hatta Yargıtay kararlarına göre, işçinin iş yerinde dinlenme saatinde kalp krizi geçirmesi veya iş yeri bahçesinde meyve ağacından düşmesi bile iş kazası olarak değerlendirilmektedir.

İş Kazası Sonucu İşverenin Cezai Sorumluluğu Nasıl Doğar?

İş kazalarında iki ayrı hukuki süreç işler: Biri işçinin zararının karşılanması için açılan maddi ve manevi tazminat davası, diğeri ise devlete karşı işlenen suç sebebiyle açılan ceza davasıdır. Bu makalemizin konusu olan cezai sorumluluk, Türk Ceza Kanunu'ndaki "taksir" kavramına dayanır.

İşveren, kasten (bilerek ve isteyerek) işçisine zarar vermez. Ancak İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331 sayılı Kanun) kapsamında alması gereken önlemleri almadığı için kazaya sebebiyet verirse taksirle suç işlemiş sayılır.

Taksir ve Bilinçli Taksir Ayrımı

Eğer işveren "Bir şey olmaz" diyerek öngördüğü bir riski görmezden gelirse, burada bilinçli taksir devreye girer ve cezalar üçte birden yarısına kadar artırılır. Örneğin; inşaatta güvenlik ağının yırtık olduğu işveren tarafından biliniyor ama "Haftaya değiştiririz, şimdilik idare edin" deniliyorsa ve işçi o boşluktan düşerse, bu bilinçli taksirdir.

İşçinin Yaralanması Durumunda İşverene Hangi Ceza Verilir?

İş kazası sonucunda işçi hayattaysa ancak bedensel bir zarar gördüyse, işveren hakkında taksirle yaralama suçundan (TCK md. 89) işlem yapılır.

Temel kural olarak, işçinin basit bir tıbbi müdahale ile giderilebilecek şekilde yaralanması (örneğin ufak bir sıyrık veya burkulma) durumunda, işverene 3 aydan 1 yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir. Ancak bu suç şikayete tabidir. İşçi 6 ay içinde şikayetçi olmazsa soruşturma kapanır.

Fakat yara ağırsa durum değişir! Eğer işçinin;

• Duyularından veya organlarından birinin işlevi sürekli zayıflamışsa,

• Vücudunda kemik kırığı oluşmuşsa,

• Yüzünde sabit bir iz kalmışsa,

verilecek ceza yarısı oranında artırılır.

Eğer işçinin yaralanması organ kaybına, bitkisel hayata girmesine veya konuşma yeteneğini kaybetmesine sebep olmuşsa ceza 1 kat artırılır. Üstelik bu ağır sonuçlarda veya olayın bilinçli taksirle işlenmesi durumunda savcılık işçinin şikayetini beklemez, resen (kendiliğinden) soruşturma başlatır.

İşçinin Vefat Etmesi (Ölüm) Durumunda İşverenin Hapis Cezası Ne Kadardır?

İş kazasının ölümle sonuçlanması, hukuktaki en ağır durumlardan biridir. Bu durumda TCK md. 85'te düzenlenen taksirle ölüme neden olma suçu oluşur.

Bir işçinin vefatı halinde asli kusurlu bulunan işveren veya işveren vekili (şantiye şefi, iş güvenliği uzmanı vb.) 2 yıldan 6 yıla kadar hapis cezası ile yargılanır. Bu suç kesinlikle şikayete tabi değildir. İşçinin ailesi "Biz şikayetçi değiliz, kan paramızı aldık" dese bile kamu davası devam eder, işveren ceza alır.

Birden Fazla Ölüm veya Yaralanma Varsa

Eğer iş kazasında (örneğin bir maden göçüğü veya fabrika yangını) birden fazla kişi ölmüşse veya bir kişi ölüp en az bir kişi de yaralanmışsa, cezanın boyutu çok ciddi şekilde artar. Bu durumda faile 2 yıldan 15 yıla kadar hapis cezası verilir.

Kusur Oranı (Bilirkişi Raporu) İşverenin Cezasın Nasıl Etkiler?

Ceza davalarında hakimin en çok önem verdiği dosya evrakı bilirkişi raporudur. Bir kaza olduğunda, iş güvenliği uzmanlarından oluşan bir heyet, kazanın nasıl olduğunu inceler ve kusur dağılımı yapar.

Ceza hukukunda kimse başkasının kusurundan sorumlu tutulamaz. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, işverenin ceza alabilmesi için kazada illiyet bağı (nedensellik bağı) ve kusuru olmalıdır.

Örneğin; işveren baretleri almış, işçiye teslim etmiş, eğitimini vermiş, sahada uyarı levhalarını asmış ve sürekli denetim yapmıştır. Ancak işçi, sırf terlediği için gizlice baretini çıkarıp kenara koymuş ve o sırada kafasına tuğla düşmüşse, burada işçinin asli kusuru veya kaçınılmazlık durumu tartışılır. İşverenin kusuru %0 çıkarsa beraat eder.

Dikkat Edilmesi Gereken Yargıtay Kriteri: Yargıtay diyor ki; "İşçiye sadece baret vermek, imza karşılığı koruyucu donanım teslim etmek işvereni kurtarmaz. İşveren, o baretin takılıp takılmadığını aktif olarak denetlemek ve takmayan işçiyi gerekirse işten uzaklaştırmak zorundadır." Yani kağıt üstünde alınan önlemler ceza mahkemesinde işe yaramaz.

İş Kazası Sonrası Hapis Cezası Paraya Çevrilir mi veya Ertelenir mi?

En çok merak edilen soru şudur: "Kazada kusurlu bulundum ve ceza aldım, hapse mi gireceğim?"

Türk hukuk sisteminde, taksirli suçlarda hapis cezasının cezaevinde infaz edilmemesi için çeşitli hukuki kurumlar vardır. Bunların başında Adli Para Cezası ve Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) gelir.

• Adli Para Cezasına Çevirme (TCK md. 50): Taksirli suçlardan dolayı verilen hapis cezaları, süresi ne olursa olsun (eğer bilinçli taksir yoksa) adli para cezasına çevrilebilir. Hakimin takdirine bağlı olarak, ceza günlüğü belirli bir miktar üzerinden hesaplanarak paraya dönüştürülür. İşveren bu parayı devlete öder.

• HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması): Eğer mahkeme sonucunda verilen hapis cezası 2 yıl veya daha az ise ve işverenin daha önceden kasıtlı bir suçtan sabıkası yoksa, hakim cezayı HAGB yapabilir. Bu ne demektir? İşveren 5 yıl boyunca kasten yeni bir suç işlemezse, bu ceza hiç verilmemiş gibi silinir ve sabıka kaydına işlenmez.

Ancak kaza bilinçli taksirle meydana gelmişse ve ölüm varsa, hapis cezasının adli para cezasına çevrilmesi kanunen yasaktır.

Alt İşveren (Taşeron) İşçisinin Kazasında Asıl İşverenin Sorumluluğu Var mıdır?

İnşaat, temizlik, güvenlik gibi sektörlerde "taşeron" mantığı çok yaygındır. Taşeronun (alt işverenin) işçisi kaza geçirdiğinde, asıl ihaleyi alan büyük firma (asıl işveren) ceza sorumluluğundan kaçabilir mi?

Cevap hayır. Yargıtay kararları uyarınca, asıl işveren, alt işverenin iş güvenliği önlemlerini alıp almadığını denetlemekle mükelleftir. Eğer alt işveren önlem almamış ve asıl işveren de bu duruma göz yummuş veya denetlememişse, her iki firmanın yetkilileri de kusurları oranında cezai olarak sorumlu tutulur. Asıl işveren "O işçi benim bordromda değil" diyerek ceza davasından kurtulamaz.

Sonuç

İş kazalarında işverenin cezai sorumluluğu, sadece bir işçinin yaralanması veya ölmesiyle değil, işyerinde "iş sağlığı ve güvenliği" kurallarının ne kadar uygulandığıyla doğrudan ilgilidir. Gördüğünüz gibi, verilecek cezalar 3 ay gibi kısa sürelerden başlayıp ölümlü vakalarda 15 yıla kadar çıkabilmektedir.

Eğer bir işverenseniz, kazadan sonraki ilk tutanakların tutulması, kolluk kuvvetlerine verilecek ifadeler ve bilirkişi heyetine sunulacak evraklar davanın kaderini belirler. Önlemlerinizi aldığınızı ispat edemezseniz, hapis cezası veya çok ağır tazminat yükleriyle karşı karşıya kalabilirsiniz. İşçi veya işçi yakınıysanız, haklıyken haksız duruma düşmemek ve delillerin karartılmasını engellemek için sürecin sıkı takip edilmesi şarttır.

Bu tür "Trafik ve Taksir Suçları" kapsamına giren davalar, teknik uzmanlık, Yargıtay içtihatlarına hakimiyet ve stratejik savunma gerektirir. Süreci kulaktan dolma bilgilerle yönetmek yerine, olay yaşandığı ilk andan itibaren mutlaka alanında uzman bir ceza avukatı ile çalışmanızı şiddetle tavsiye ederim. Hukukta yapılan usul hatalarının telafisi ne yazık ki yoktur; doğru adımlar hayat kurtarır, özgürlüğünüzü ve haklarınızı teminat altına alır.