Türk Hukukunda Çocuk Suçluluğu ve Çocuk Mahkemelerinin İşleyişi

Türk Hukukunda Çocuk Suçluluğu ve Çocuk Mahkemelerinin İşleyişi

Giriş

Çocuk suçluluğu, toplumsal yapıları derinden etkileyen ve her devletin adalet sisteminde özel bir yer tutan, hassasiyetle ele alınması gereken önemli bir olgudur. Gelişmekte olan bir birey olarak çocuğun suça sürüklenmesi, yalnızca adli bir mesele olmanın ötesinde; aile, eğitim, sağlık ve sosyal çevre gibi birçok faktörün kesişim noktasında ortaya çıkan karmaşık bir sorunsalı temsil eder. Türk hukuk sistemi de bu gerçeğin farkında olarak, çocukların cezai sorumluluğunu ve yargılama süreçlerini yetişkinlerden farklı, özel düzenlemelerle ele almaktadır. Bu yaklaşım, evrensel çocuk hakları standartları ve çocuğun üstün yararı ilkesi doğrultusunda şekillenmiş olup, amacın cezalandırmadan ziyade koruma, rehabilite etme ve topluma yeniden kazandırma olduğu bir adalet anlayışını yansıtır.

Türkiye'de çocuk suçluluğuyla mücadele ve suça sürüklenen çocukların yargılanması, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK), 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) ve özellikle de 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK) başta olmak üzere geniş bir mevzuat yelpazesine dayanmaktadır. Uluslararası düzeyde Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi ve Pekin Kuralları gibi metinler, ulusal mevzuatımızın temelini oluşturarak çocuk adalet sisteminin insancıl, koruyucu ve geliştirici bir perspektifle işlemesini sağlamaktadır. Ancak, mevzuattaki bu ileri düzenlemelere rağmen, uygulamada karşılaşılan sorunlar, uzman personel eksikliği, koruyucu ve destekleyici tedbirlerin etkinliği ile yargılama süreçlerinin hızı gibi konular, sistemin sürekli olarak geliştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Bu makale, Türk hukukunda çocuk suçluluğu kavramını, çocukların cezai sorumluluğuna ilişkin yaş gruplarını ve yasal düzenlemeleri ayrıntılı bir şekilde inceleyecektir. Çocuk mahkemelerinin kuruluşu, görev ve yetkileri, yargılama usulünde benimsenen temel ilkeler ile çocuğa özgü koruma ve destek tedbirleri üzerinde durulacaktır. Ayrıca, Yargıtay'ın çocuk adaletine ilişkin önemli içtihatlarına yer verilerek, mevzuatın uygulamadaki yansımaları ve pratik örnekler sunulacaktır. Son olarak, sistemin mevcut sorunları ve geleceğe yönelik geliştirme alanları tartışılacaktır. Böylece, okuyucular bu makale aracılığıyla Türk hukukunda çocuk suçluluğu nedir, suça sürüklenen çocukların yargılama süreçleri nasıl işlemektedir, hangi özel usuller ve ilkeler uygulanmaktadır, ve bu alandaki temel hukuki sorulara nasıl yanıtlar bulunmaktadır sorularının cevaplarını kapsamlı bir şekilde bulabilecektir.

Türk Hukukunda Çocuk Suçluluğu Kavramı ve Hukuki Temelleri

Türk hukukunda "çocuk" kavramı ve "suçluluk" algısı, yetişkinlerden farklı bir yasal çerçevede tanımlanmıştır. Bu farklılaşma, çocuğun gelişimsel özellikleri, algılama ve irade yeteneğinin tam oluşmaması gibi temel insani gerçekliklere dayanır.

A. Çocuk Tanımı ve Yaş Grupları

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca "çocuk", daha erken yaşta ergin olsa bile 18 yaşını doldurmamış kişiyi ifade eder. Türk Ceza Kanunu'nun 6. maddesi de bu tanıma paralel bir düzenleme getirerek "çocuk" deyiminden henüz 18 yaşını doldurmamış kişiyi anlamak gerektiğini belirtir. Ancak cezai sorumluluk açısından, çocuklar yaş gruplarına göre farklı kategorilere ayrılmaktadır:

• 0-12 yaş grubu (fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış çocuklar): TCK m. 31/1 uyarınca, fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış çocukların cezai sorumluluğu bulunmamaktadır. Bu çocuklar hakkında bir ceza kovuşturması yapılamaz. Ancak Çocuk Koruma Kanunu kapsamında koruyucu ve destekleyici tedbirler uygulanabilir.

• 12-15 yaş grubu (fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş, ancak 15 yaşını doldurmamış çocuklar): TCK m. 31/2 uyarınca, bu yaş grubundaki çocukların işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneğinin olup olmadığı araştırılır. Eğer bu yetenek mevcut değilse, çocuk hakkında ceza verilmez. Ancak eğer bu yetenek mevcutsa, ceza sorumluluğu vardır ancak yaş küçüklüğü nedeniyle indirimli ceza uygulanır (üçte bir oranında indirim). Bu konuda uzman görüşü (psikolog, pedagog vb.) büyük önem taşır.

• 15-18 yaş grubu (fiili işlediği sırada 15 yaşını doldurmuş, ancak 18 yaşını doldurmamış çocuklar): TCK m. 31/3 uyarınca, bu yaş grubundaki çocuklar, yetişkinler gibi cezai sorumluluğa sahiptir. Ancak işledikleri fiillerden dolayı verilecek ceza, yaş küçüklüğü nedeniyle dörtte bir oranında indirilir.

Bu yaş ayrımı, çocuğun olgunluk düzeyine göre cezai sorumluluğun kademeli olarak artırıldığı modern ceza hukuku ilkeleriyle uyumludur.

B. İlgili Mevzuat

Çocuk suçluluğu ve adalet sisteminin temelini oluşturan başlıca kanunlar ve uluslararası düzenlemeler şunlardır:

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK): Özellikle yaş küçüklüğüne ilişkin ceza sorumluluğu ve indirim oranlarını düzenler (m. 31, 32).

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK): Genel ceza muhakemesi kurallarını içerirken, çocuklara özgü istisnai hükümler de barındırır (örn. müdafi zorunluluğu).

• 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK): Çocuk adalet sisteminin temelini oluşturan, çocuk mahkemelerinin kuruluşu, görev ve yetkileri, yargılama usulü, koruyucu ve destekleyici tedbirler, suça sürüklenen çocuklara uygulanacak hükümlerin tamamını kapsayan özel kanundur.

• Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi (BMÇHS): Türkiye'nin taraf olduğu bu uluslararası sözleşme, çocukların üstün yararı ilkesini vurgular ve ulusal mevzuatın şekillenmesinde yol göstericidir.

• Birleşmiş Milletler Çocuk Adaletinin Yönetimi Hakkında Asgari Standart Kurallar ("Pekin Kuralları"): Çocuk adalet sistemlerinin nasıl işlemesi gerektiğine dair önemli ilkeler ve standartlar belirler.

Bu mevzuat bütünü, suça sürüklenen çocuğun sadece bir suçlu olarak değil, aynı zamanda korunmaya ve desteklenmeye ihtiyacı olan bir birey olarak ele alınmasını sağlamayı hedefler.

Çocuk Mahkemelerinin Yapısı ve Yetkisi

Türk hukukunda suça sürüklenen çocuklar için özel mahkemeler kurulmuştur. Bu mahkemeler, çocukların özel durumlarına uygun bir yargılama ortamı sağlamak ve koruyucu/destekleyici tedbirleri öncelikli olarak uygulamak amacıyla ihdas edilmiştir.

A. Kuruluş ve Görev Alanı

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun 25. maddesi uyarınca, çocuk mahkemeleri tek hâkimden oluşur. Her il merkezi ile nüfusu ve suç oranı göz önünde bulundurularak Adalet Bakanlığı tarafından belirlenen ilçelerde kurulur. Çocuk mahkemelerinin görev alanı oldukça geniştir ve şunları kapsar:

• Çocukların işlediği suçlar: 18 yaşını doldurmamış çocukların işlediği tüm suçlar çocuk mahkemelerinde görülür. Ancak bazı ağır suçlar için Çocuk Ağır Ceza Mahkemeleri görevlidir.

• Suça sürüklenen çocuklar: Kanunda "suça sürüklenen çocuk" terimi, kanunlarda suç olarak tanımlanan bir fiili işlediği iddiasıyla yargılanan çocuğu ifade eder.

• Çocuklar hakkında koruyucu ve destekleyici tedbir kararları alınması: Ceza kovuşturması gerekmediği durumlarda dahi, çocuğun korunması ve gelişiminin sağlanması amacıyla tedbirler uygulanması bu mahkemelerin görevidir.

B. Çocuk Ağır Ceza Mahkemeleri

Çocuk Ağır Ceza Mahkemeleri, 5395 sayılı Kanun'un 25. maddesinde belirtildiği üzere, ağır ceza mahkemelerinin görev alanına giren suçlarla ilgili olarak suça sürüklenen çocuklar hakkında kurulmuştur. Bu mahkemeler de tek hâkimden oluşur ve yargılama usulü çocuk mahkemelerinin usulüne tabidir. Örneğin, kasten öldürme, uyuşturucu madde ticareti gibi ağır suçlar Çocuk Ağır Ceza Mahkemelerinde yargılanır.

C. Yer Bakımından Yetki

Çocuk mahkemelerinin yetkisi, 5395 sayılı Kanun'un 12. maddesinde özel olarak düzenlenmiştir. Buna göre:

• Suça sürüklenen çocuk hakkında dava, çocuğun ikametgahının veya yakalandığı yer mahkemesinde açılabilir.

• Ancak, davanın çocuğun yetiştirilmesi ve gelişmesi için daha uygun olacağı düşünülen bir yer mahkemesinde açılması veya nakledilmesi mümkündür. Bu, çocuğun üstün yararı ilkesinin bir yansımasıdır.

Çocuk Mahkemelerinde Yargılama Usulü ve Temel İlkeler

Çocuk mahkemelerinde yargılama usulü, genel ceza muhakemesi kurallarından önemli ölçüde farklılaşır. Bu farklılıkların temelinde, çocuğun üstün yararı, eğitici ve koruyucu yaklaşım ile damgalanmayı önleme amacı yatar.

A. Yargılama İlkeleri

• Gizlilik İlkesi: 5395 sayılı Kanun'un 20. maddesine göre, çocuk mahkemelerindeki duruşmalar kapalı yapılır. Duruşmaya sadece hakim, Cumhuriyet savcısı, avukat, sosyal çalışmacı ve çocuğun kanuni temsilcisi ile hazır bulunmasında fayda görülenler katılabilir. Bu ilke, çocuğun medyada teşhir edilmesini ve toplumda damgalanmasını önlemeyi amaçlar.

• Çocuğun Üstün Yararı İlkesi: Çocuk adalet sisteminin temel felsefesidir. Yargılamanın her aşamasında, çocuğun fiziksel, psikolojik ve sosyal gelişimi ile gelecekteki yaşamı göz önünde bulundurulur. Kararlar, çocuğun yeniden suça sürüklenmesini önleyici ve topluma entegrasyonunu sağlayıcı nitelikte olmalıdır.

• Koruma ve Destek Tedbirlerinin Önceliği: Ceza yargılamasından önce, çocuğun suça sürüklenmesine yol açan nedenleri ortadan kaldırmak ve ona destek olmak amacıyla koruyucu ve destekleyici tedbirler (ÇKK m. 5) öncelikli olarak uygulanır. Bunlar; danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma tedbirleri olabilir.

B. Müdafi Zorunluluğu ve Sosyal İnceleme Raporu

• Müdafi Zorunluluğu: 5395 sayılı Kanun'un 21. maddesi ve CMK'nın 150. maddesi uyarınca, çocuğun müdafii olmadan yargılanması mümkün değildir. Eğer çocuğun kendi seçtiği bir avukatı yoksa, baro tarafından kendisine zorunlu müdafi atanır. Bu durum, çocuğun adil yargılanma hakkının ve savunma hakkının eksiksiz temini için kritik öneme sahiptir.

• Sosyal İnceleme Raporu (SİR): ÇKK m. 35'e göre, suça sürüklenen çocuklar hakkında yargılama sürecinde ve karar öncesinde sosyal inceleme raporu alınması zorunludur. Bu rapor, uzmanlar (psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı) tarafından hazırlanır ve çocuğun kişisel özellikleri, aile ortamı, sosyal çevresi, suça sürüklenmesine etki eden faktörler hakkında detaylı bilgiler sunar. Hâkim, bu raporu dikkate alarak çocuğun üstün yararına en uygun kararı verir. Yargıtay içtihatlarında, SİR alınmadan karar verilmesi usul bozması nedeni olarak kabul edilmektedir.

C. Tutuklama ve Adli Kontrol Tedbirleri

Çocuklar hakkında tutuklama kararı verilmesi oldukça istisnai bir durumdur. CMK m. 100/4 uyarınca, 15 yaşını doldurmamış çocuklar hakkında üst sınırı 5 yılı aşmayan hapis cezasını gerektiren suçlarda tutuklama yasağı bulunmaktadır. 15-18 yaş arasındaki çocuklar için de tutuklama koşulları yetişkinlere göre daha sıkıdır ve tutuklamanın en son çare olması ilkesi esastır. Bu durumda dahi çocuğun eğitim, sağlık ve aile bağlarını kesintiye uğratmayacak şekilde adli kontrol tedbirleri (örn: yurt dışına çıkış yasağı, belirli yerlere gitmeme) öncelikli olarak uygulanır.

D. Cezaların İnfazı

Çocuklar hakkında verilen hapis cezaları, yetişkinlerden ayrı, çocuklara özgü infaz kurumlarında veya çocuk koğuşlarında infaz edilir. İnfazın temel amacı, çocuğun eğitimini, psiko-sosyal gelişimini sağlamak ve onu topluma yeniden kazandırmaktır. Bu kurumlarda eğitim, mesleki kurslar, psikolojik destek ve sosyal faaliyetlere önem verilir.

Pratik Örnek:

• 13 yaşındaki bir çocuk (A), bir mağazadan çikolata çalarken yakalanır. Bu durumda, savcılık tarafından öncelikle koruyucu ve destekleyici tedbirlerin uygulanıp uygulanamayacağı değerlendirilir. Eğer çocuk daha önce de benzer eylemlerde bulunmuşsa veya aile ortamı risk taşıyorsa, bir danışmanlık veya eğitim tedbiri önerilebilir. Cumhuriyet savcısı bu tedbirlere karar verebilir veya Sulh Ceza Hakimliği'nden talep edebilir. Eğer dava açılmasına karar verilirse, çocuk mahkemesinde yargılama sırasında A'nın fiili algılama ve irade yeteneği uzmanlar tarafından araştırılır. Sosyal inceleme raporu hazırlanır. Yargılama kapalı oturumda, avukatı eşliğinde yapılır. Algılama yeteneği varsa dahi, yaşı nedeniyle indirimli bir ceza verilir veya tedbir kararları öncelenir. Örneğin, Hırsızlık suçu (TCK m. 141) için öngörülen ceza indirimi ile birlikte, çocuğa hapis yerine denetimli serbestlik veya eğitim tedbiri uygulanabilir.

Yargıtay Kararları ve Uygulamadaki Sorunlar

Çocuk adalet sisteminde mevzuatın yorumlanması ve uygulanmasında Yargıtay kararları büyük önem taşır. Ancak, uygulamada çeşitli sorunlar da mevcuttur.

A. Yargıtay İçtihatları

• Algılama ve İrade Yeteneği Araştırması: Özellikle 12-15 yaş grubundaki çocukların ceza sorumluluğu açısından algılama ve irade yeteneği araştırması, Yargıtay tarafından büyük bir titizlikle ele alınır. Yargıtay 6. Ceza Dairesi'nin 2013/11674 E., 2014/14984 K. sayılı kararında belirtildiği üzere, bu yaş grubundaki çocuğun suçu işlediği sırada fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneğinin olup olmadığının, Adli Tıp Kurumu ilgili ihtisas dairesinden veya tam teşekküllü ruh sağlığı ve hastalıkları hastanesinden alınacak uzman raporu ile belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu rapor olmadan verilen mahkûmiyet kararları bozulmaktadır.

• Sosyal İnceleme Raporunun Zorunluluğu: Yargıtay, 5395 sayılı Kanun'un 35. maddesi uyarınca sosyal inceleme raporu alınmamasını, yargılama aşamasında esasa etkili bir eksiklik olarak görmektedir. Yargıtay 14. Ceza Dairesi'nin 2016/1665 E., 2019/11790 K. sayılı kararında, çocuk hakkında sosyal inceleme raporu düzenlenmeden hüküm kurulmasının, yasanın emredici hükmüne aykırılık teşkil ettiği ve kararın bu nedenle bozulması gerektiği belirtilmiştir.

• Gizlilik İlkesi ve Duruşma Düzeni: Yargıtay, çocuk mahkemelerinde duruşmaların kapalı yapılmasını ve çocuğun menfaatine aykırı durumların engellenmesini titizlikle denetler. Duruşma salonunda çocuğun stresini artıracak durumların önüne geçilmesi, profesyonel bir ortamın sağlanması gerektiğini vurgular.

B. Uygulamadaki Problemler

• Uzman Personel Eksikliği: Çocuk mahkemelerinde ve yargılama sürecinde görev alacak psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı gibi uzman personel sayısının yetersizliği, özellikle sosyal inceleme raporlarının hazırlanmasında ve koruyucu/destekleyici tedbirlerin etkin uygulanmasında aksaklıklara yol açabilmektedir.

• Adli Süreçlerin Uzunluğu: Çocukların yargılandığı davaların uzun sürmesi, çocuğun gelişimini olumsuz etkileyebilir ve damgalanma riskini artırabilir. Hızlı ve etkin bir yargılama, çocuğun yararına olan temel ilkelerden biridir.

• Koruyucu ve Destekleyici Tedbirlerin Yetersizliği: Mevzuatta kapsamlı koruyucu ve destekleyici tedbirler öngörülmüş olmasına rağmen, bu tedbirlerin uygulanabileceği kurum ve kuruluşların yetersizliği, bütçe kısıtlamaları veya koordinasyon eksikliği, bu tedbirlerin etkinliğini azaltmaktadır. Birçok durumda, tedbirler kağıt üzerinde kalmakta veya çocuğun ihtiyaçlarına tam olarak yanıt verememektedir.

• Çocuğun Damgalanması: Her ne kadar gizlilik ilkesi benimsenmiş olsa da, suça sürüklenen çocukların çevreleri tarafından "suçlu" olarak damgalanması, onların topluma yeniden entegrasyonunu zorlaştırmaktadır.

• Yeniden Suç İşleme Oranları: Etkin rehabilitasyon ve destek mekanizmalarının yetersizliği, suça sürüklenen çocukların tekrar suç işleme olasılığını artırmaktadır.

Pratik Örnek:

• 16 yaşındaki bir genç (B), arkadaşlarıyla girdiği tartışmada bir başkasını kasten yaralama (TCK m. 86) suçunu işler. Çocuk Ağır Ceza Mahkemesi'nde yargılanır. Yargıtay, bu tür bir dosyada çocuğun yaşı gereği indirimli ceza uygulanmasını bekler. Ancak eğer mahkeme, SİR almadan veya B'nin müdafiini hazır bulundurmadan karar vermişse, Yargıtay bu kararı usul yönünden bozar ve dosyanın yeniden incelenmesini ister. Ayrıca, B'ye hapis cezası verilmesi yerine, yaşı ve suça sürüklenmesine yol açan koşullar göz önüne alınarak denetimli serbestlik tedbirleri (örn: öfke kontrolü terapisi, sosyal sorumluluk projelerine katılım) uygulanması, Yargıtay'ın genel eğilimi doğrultusunda çocuğun üstün yararına daha uygun görülebilir.

Sonuç

Türk hukukunda çocuk suçluluğu ve çocuk mahkemelerinin işleyişi, çocuğun üstün yararı ilkesini merkeze alan, koruyucu, rehabilite edici ve eğitici bir yaklaşımı benimsemiştir. 5237 sayılı TCK, 5271 sayılı CMK ve özellikle 5395 sayılı ÇKK gibi yasal düzenlemeler, çocukların cezai sorumluluğunu yaş gruplarına göre farklılaştırarak ve özel yargılama usulleri öngörerek bu hassasiyeti yansıtmaktadır. Çocuk mahkemelerinin tek hakimli yapısı, duruşmaların gizliliği, müdafi zorunluluğu, sosyal inceleme raporunun önemi ve koruyucu/destekleyici tedbirlerin önceliği, çocuğun damgalanmasını önlemek ve onu topluma yeniden kazandırmak amacına hizmet eden temel güvencelerdir.

Ancak, mevzuattaki bu olumlu düzenlemelere rağmen, uygulamada karşılaşılan sorunlar sistemin etkinliğini zaman zaman sekteye uğratmaktadır. Uzman personel yetersizliği, yargılama süreçlerinin uzaması, koruyucu ve destekleyici tedbirlerin yetersiz veya etkin uygulanamaması gibi faktörler, çocukların adalet sisteminden beklenen faydayı tam olarak sağlamasına engel teşkil edebilmektedir. Yargıtay içtihatları, bu eksiklikleri giderme ve mevzuatın ruhuna uygun bir uygulama sağlama noktasında önemli bir rehber işlevi görmektedir.

Gelecekte, Türk çocuk adalet sisteminin daha da güçlenmesi için; uzmanlaşmış personel sayısının artırılması, yargılama süreçlerinin hızlandırılması, koruyucu ve destekleyici tedbirlerin çeşitlendirilerek daha etkin uygulanabilir hale getirilmesi, kamuoyunda çocuk suçluluğuna ilişkin farkındalığın artırılması ve en önemlisi çocuğun üstün yararı ilkesinin her aşamada tavizsiz bir şekilde gözetilmesi hayati öneme sahiptir. Unutulmamalıdır ki, suça sürüklenen bir çocuk, toplumun geleceğidir ve ona uzatılan her yardım eli, daha güvenli ve sağlıklı bir toplum inşa etmeye katkı sağlayacaktır.