Kıdem Tazminatı: Hak Kazanma ve Hesaplama

Kıdem Tazminatı: Hak Kazanma ve Hesaplama

Kıdem tazminatı için aynı işverene bağlı en az bir yıl çalışma ve sözleşmenin kanunda hak tanınan biçimde sona ermesi gerekir. İşverenin haksız feshi, işçinin haklı feshi, askerlik, emeklilik, yaş dışındaki emeklilik koşullarının tamamlanması, kadın işçinin evlilikten itibaren bir yıl içinde feshi ve ölüm başlıca hâllerdir. Normal istifa kural olarak hak doğurmaz.

Hesapta her tam yıl için otuz günlük son giydirilmiş brüt ücret, artan süre için orantılı tutar esas alınır. Düzenli yemek, yol, prim ve para ile ölçülebilen menfaatler dahil olabilir. Fazla mesai ve arızi ödemeler genellikle dahil edilmez. Her hizmet yılı için yürürlükteki kıdem tazminatı tavanı uygulanır; tavan yılda iki kez değişebilir.

İşyeri devri kıdemi sıfırlamaz. Aynı işverenin farklı işyerlerindeki süreler ve organik bağ bulunan şirketlerdeki çalışmalar somut koşullarla birleştirilebilir. Kesintili çalışmada önceki dönemin tasfiye edilip edilmediği ve ödemenin gerçek tutarı incelenir.

Haklı fesih sebebi dilekçede somutlaştırılmalı; ödenmeyen ücret, eksik sigorta, taciz veya sağlık sebebi delillenmelidir. İşçi feshi ile işveren feshi arasındaki ayrım kıdem yanında ihbar tazminatını da etkiler. Çalışma Bakanlığının resmî soru-cevap sayfası hesaba dahil ödemeleri açıklar. Diğer kalemler için İşçilik Alacakları Ana Rehberi incelenebilir.

Haklı fesih ile istifa arasındaki fark

İşçinin fesih dilekçesine yalnızca “istifa ediyorum” yazması, gerçekte ücretin ödenmemesi, sigortanın eksik bildirilmesi, sağlık tehlikesi veya taciz nedeniyle ayrıldığı iddiasını tamamen ortadan kaldırmayabilir. Ancak haklı sebep açıkça ve mümkünse fesih tarihinde bildirilmelidir. Bordro, banka, SGK kaydı, mesaj, sağlık belgesi ve tanık anlatımı sebebin ispatında önemlidir. İşçinin daha sonra tamamen farklı sebep ileri sürmesi güvenilirlik ve ispat sorunu yaratabilir.

İşverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gerekçesiyle feshi hâlinde kıdem ödenmez. Bu ağır sonucun uygulanabilmesi için isnat edilen davranış somut, ispatlanmış ve kanuni hak düşürücü süre içinde feshe konu edilmiş olmalıdır. Geçerli neden ile haklı neden birbirinden ayrılmalıdır; işe iade bakımından geçerli sayılan her neden kıdemi ortadan kaldırmaz.

Giydirilmiş ücret hesabı

Kıdem hesabında son brüt çıplak ücrete devamlı ve para ile ölçülebilen menfaatler eklenir. Düzenli yemek ve yol yardımı, sürekli prim, yakacak veya konut yardımı bu kapsama girebilir. Bir defalık yardım, fazla çalışma, izin ücreti ve arızi primler genellikle dahil edilmez. Aylık olmayan düzenli ödeme yıllık toplamdan güne veya aya çevrilir.

Ücretin bordroda düşük gösterildiği iddiasında banka kayıtları, görev unvanı, mesleki kıdem, işyeri yazışmaları ve sendika veya meslek kuruluşlarından alınan emsal ücret verileri birlikte değerlendirilir. Net ücret iddiası brüte çevrilerek tavan ve vergi kesintileri uygulanır. Kıdem tazminatından kural olarak yalnız damga vergisi kesilir.

Özel sona erme hâlleri

Askerlik nedeniyle fesihte sevk ve fesih arasındaki bağ; emeklilikte SGK yazısı ve çıkış nedeni; kadın işçinin evlilik nedeniyle feshinde resmî nikâh tarihinden başlayan bir yıllık süre önemlidir. İşçinin ölümü hâlinde hak mirasçılara geçer. Belirli süreli sözleşmenin kendiliğinden sona ermesi ise kural olarak tek başına kıdem hakkı doğurmaz.

Kıdem tazminatı taksitle ödenebilir mi?

İşçinin serbest iradesiyle açık taksit anlaşması yapılabilir; gecikme, faiz ve kalan borcun muacceliyeti yazılmalıdır. İşveren tek taraflı olarak taksite bölemez.

Aynı işverende kesintili süreler birleşir mi?

Önceki dönem gerçek ve tam ödeme ile tasfiye edilmemişse veya kısa kesintiler hakkı azaltma amacı taşıyorsa sürelerin birleştirilmesi gündeme gelebilir. Her dönemin fesih ve ödeme belgeleri incelenir.

Hesap örneğinin kurulması

Hesapta işe giriş ve fesih tarihi arasındaki tam yıl, ay ve gün belirlenir; son giydirilmiş brüt günlük ücretle çarpılır ve her hizmet yılı için yürürlükteki tavan kontrol edilir. Ücret tavanın üzerindeyse tavan, altındaysa gerçek giydirilmiş ücret esas alınır. Artan süre de aynı oranla hesaplanır. Ödeme tarihindeki tavan değil, kural olarak sözleşmenin sona erdiği tarihteki tavan dikkate alınır.

Kısmi ödeme yapılmışsa ödeme belgesindeki dönem, brüt-net ayrımı ve ibra koşulları incelenir. Gecikme faizi ve başlangıcı ayrıca hesaplanmalıdır. Hesap sonucu tek başına hak kazanmayı kanıtlamaz; fesih türü ve en az bir yıllık kıdem koşulu önce belirlenmelidir.

Kıdem hesabında son kontrol

Hesaplamada işe giriş ve çıkış tarihleri kadar ücretsiz izinler, askerlik veya doğumla ilgili süreler, işyeri devri ve aralıklı çalışma dönemleri de önem taşıyabilir. Giydirilmiş brüt ücret belirlenirken düzenli para ve para ile ölçülebilen menfaatler belgeleriyle incelenmelidir. Fesih bildirimi, çıkış kodu ve tanık anlatımı birlikte değerlendirilerek iş sözleşmesini kimin ve hangi nedenle sona erdirdiği belirlenir. Zamanaşımı, faiz ve tavan uygulaması fesih tarihindeki mevzuata göre kontrol edilmelidir. İnternetteki hazır hesaplama araçları ancak yaklaşık sonuç verir; kesin hesap dosya verilerine dayanır.