Yabancılar Hukuku Rehberi: İkamet, Çalışma İzni, Vatandaşlık ve Sınır Dışı

Yabancılar hukuku; bir yabancının Türkiye’ye girişi, ülkede yasal kalışı, çalışması, aile hayatı, uluslararası koruma ihtiyacı, vatandaşlık başvurusu ve hakkında alınabilecek sınır dışı veya idari gözetim kararlarını kapsar. Bu işlemler aynı kurum ve aynı süreye tabi değildir. İkamet izni Göç İdaresi, çalışma izni Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, vatandaşlık Nüfus ve Vatandaşlık İşleri; idari davalar ise görevli idare mahkemeleri üzerinden yürür.

Temel kaynak 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, çalışma izninde 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ve vatandaşlıkta 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu hükümleridir. Yönetmelik, Cumhurbaşkanı kararı ve idari kriterler değişebildiği için başvuru tarihinde resmî sayfalar yeniden kontrol edilmelidir.

Türkiye’de yasal kalış hangi belgelere dayanabilir?

Vize veya vize muafiyeti yalnız izin verilen süre içinde kalış sağlar. Daha uzun kalmak isteyen kişi, durumuna uygun ikamet iznine başvurmalıdır. Kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ikamet ve insan ticareti mağduru ikamet izni farklı şartlara sahiptir. Başvuruda yalnız bir adres göstermek yeterli değildir; kalış amacı, gelir, sağlık sigortası, pasaport süresi ve istenen destekleyici belgeler tutarlı olmalıdır.

Çalışma izni, kanundaki kapsamıyla ikamet hakkı da sağlayabilir; ancak her ikamet izni çalışma hakkı vermez. Öğrenci veya aile ikamet izni sahibi kişinin çalışması için ayrıca çalışma izni gerekebilir. Kayıt dışı çalışma, hem yabancı hem işveren bakımından idari yaptırım ve izin süreçlerinde olumsuz sonuç doğurabilir.

İkamet türleri ve ret süreci için İkamet İzni Başvurusu ve Ret Kararına İtiraz rehberi incelenebilir.

Çalışma izni nasıl alınır?

Başvuru, yabancının yurt dışında veya Türkiye’de yasal kalış şartlarını taşımasına göre farklı kanaldan yapılır. Yurt dışı başvurusunda dış temsilcilikten alınan referans numarasıyla işverenin elektronik başvuruyu tamamlaması gerekir. Yurt içi başvuruda yabancının başvuruya elverişli yasal kalış statüsü ve işverenin bilgileri kontrol edilir.

Bakanlık; uluslararası işgücü politikası yanında işverenin Türk çalışan sayısı, mali yeterliliği, yabancıya ödenecek ücret, mesleki yeterlilik ve sektörel ihtiyacı güncel kriterlerle değerlendirir. Bazı yabancılar veya işler kriterlerden muaf olabilir; muafiyet izin verilmesini garanti etmez. Ayrıntılar Yabancı Çalışma İzni yazısındadır.

Sınır dışı etme ve idari gözetim aynı şey midir?

Hayır. Sınır dışı etme, yabancının Türkiye’den çıkarılmasına ilişkin idari karardır. İdari gözetim ise kaçma, kaybolma veya sınır dışı işlemlerinin yürütülmesi gibi kanuni nedenlerle kişinin geri gönderme merkezinde tutulmasına ilişkin özgürlük kısıtlamasıdır. İki karar aynı kişiye verilebilse de itiraz mercileri farklıdır.

Sınır dışı kararına karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulur. İdari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimliğine başvuru yapılır. Kişinin gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence, insanlık dışı muamele veya ciddi tehdit riski varsa geri gönderme yasağı ayrıca incelenmelidir. Kısa süreler ve istisnalar için Sınır Dışı Etme ve İdari Gözetim rehberi önemlidir.

Türk vatandaşlığı nasıl kazanılır?

Vatandaşlık doğumla veya sonradan kazanılabilir. Sonradan kazanma; genel şartlarla, evlenme, evlat edinilme, yeniden kazanma veya istisnai yol gibi farklı başlıklara ayrılır. Türkiye’de taşınmaz sahibi olmak tek başına genel yolla vatandaşlık sağlamaz; yalnız yerleşme niyetini gösteren unsurlardan biri olabilir. Türk vatandaşıyla evlilik de otomatik vatandaşlık doğurmaz; en az üç yıllık devam eden evlilik ve diğer şartlar değerlendirilir.

Kanundaki şartların bulunması kişiye her durumda mutlak vatandaşlık hakkı vermez. Millî güvenlik ve kamu düzeni incelemesi ile idarenin takdir yetkisi vardır; ret kararının sebep, usul ve yargısal denetimi ayrıca ele alınır. Ayrıntılar Türk Vatandaşlığı Başvurusu yazısındadır.

Tebligat ve süre neden kritik?

Ret, iptal, sınır dışı veya çalışma izni kararı yabancının anladığı dilde sonucu, itiraz yolu ve süresi açıklanarak tebliğ edilmelidir. Fakat kişinin kararı imzalamaması veya adresini güncellememesi her durumda süreyi durdurmaz. Elektronik bildirim, posta, kolluk veya kurumda elden tebliğ belgeleri saklanmalıdır.

Sınır dışı kararında özel yedi günlük süre varken ikamet ve vatandaşlık retlerinde kural olarak idari yargının genel dava süresi gündeme gelebilir. Çalışma izni kararında ise 6735 sayılı Kanundaki otuz günlük Bakanlık itirazı ayrıca değerlendirilir. Aynı dosyada birden fazla karar varsa her biri için ayrı takvim çıkarılmalıdır.

Dosya hazırlama listesi

• Pasaport, giriş-çıkış ve vize kayıtları

• İkamet veya çalışma izni kartı ve başvuru belgeleri

• Ret, iptal, sınır dışı veya idari gözetim kararı

• Tebliğ tutanağı ve öğrenme tarihi

• Adres, kira sözleşmesi ve aile bağları

• Sağlık, eğitim, iş ve gelir belgeleri

• Menşe ülkedeki riskleri gösteren kişisel belgeler

• Evlilik, doğum ve adli sicil kayıtlarının usulüne uygun tercüme/onayları

Yabancı dildeki belgelerin apostil, konsolosluk onayı ve yeminli tercüme gereksinimi belgeyi düzenleyen ülkeye ve başvuru türüne göre değişebilir. Sahte veya içeriği yanlış belge kullanılması başvurunun reddi yanında ceza ve sınır dışı riski doğurabilir.

Sık sorulan sorular

Türkiye’de ev satın almak otomatik oturma izni verir mi?

Hayır. Taşınmaz sahipliği kısa dönem ikamet başvurusuna dayanak olabilir; fakat taşınmazın konut olarak kullanılması, başvuruya açık bölgede bulunması ve diğer şartların taşınması gerekir. Karar idarenin incelemesine bağlıdır.

İkamet izni olan yabancı çalışabilir mi?

İkamet izni tek başına genel çalışma hakkı sağlamaz. Kanuni istisna veya muafiyet yoksa ayrıca çalışma izni gerekir.

Avukat sınır dışı işlemini otomatik durdurur mu?

Hayır. Süresinde ve görevli mahkemede dava açılması ile kanundaki durdurucu sonuçlar ve istisnalar somut karara göre değerlendirilir.

Vatandaşlık şartlarını taşıyan herkes kabul edilir mi?

Hayır. Kanun açıkça şartların taşınmasının mutlak hak sağlamadığını kabul eder; millî güvenlik, kamu düzeni ve idari takdir değerlendirilir.

Sonuç

Yabancılar hukukunda doğru başvuru türü ve tebliğ tarihi, dosyanın merkezindedir. İkamet, çalışma, vatandaşlık ve sınır dışı işlemleri tek dilekçeyle çözülebilecek aynı süreç değildir. Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; güncel karar ve tebligat görülmeden somut süre hesabı yapılamaz.

Yabancılar hukuku makale dizisi

Konuya göre ikamet izni başvuru ve retleri, sınır dışı etme ve idari gözetim, yabancı çalışma izni ve Türk vatandaşlığı başvurusu rehberleri ile Ankara Yabancılar Hukuku Avukatı hizmet sayfası incelenebilir.